جغرافياي كانادا بسيط و متنوع مي باشد. با پوشش دادن قسمت اعظم شمالي آمريكاي شمالي (41% وسعت قاره)، كانادا دومين كشور پهناور جهان از لحاظ وسعت مجموع ميباشد.
كانادا در ناحيه وسيعي بين اقيانوس آرام از غرب و اقيانوس اطلس از شرق و اقيانوس منجمد شمالي از شمال گسترده شده ("از دريا تا دريا"، شعار مملكت، مشعر بر همين واقعيت است)، با ايالات متحده در جنوب (ايالات متحده يكپارچه) و شمال غربي (آلاسكا)، و اقيانوس منجمد شمالي در شمال آن؛ گرينلند در شمال شرقي كانادا واقع است. خارج از ساحل نيوفاندلند، سنت پير و ميكلون، از مستملكات فرا دريايي فرانسه قرار گرفته. از سال 1925 به بعد، كانادا مدعي قسمتي از منطقه قطبي شمال بين طول جغرافيايي 60 درجه و 141 درجه غربي تا قطب شمال مي باشد؛ گرچه، اين ادعا مورد اعتراض مي باشد.
با دربرگرفتن 9,984,670 كيلومتر مربع يا 3,855,100 مايل مربع (خشكي: 9,093,507 كيلومتر مربع يا 3,511,023 مايل مربع؛ آب: 891,163 كيلومتر مربع يا 344,080 مايل مربع)، كانادا اندكي كمتر از سه پنجم برابر وسعت روسيه مي باشد، يعني نزديك به 1.2 برابر بزرگتر از استراليا، اندكي بزرگتر از اروپا، و بيش از 40 برابر بزرگتر از متحده پادشاهي. از لحاظ مساحت كل، كانادا اندكي بزرگتر از هر دو كشور ايالات متحده و چين مي باشد؛ در حاليكه از لحاظ مساحت خشكي (يعني مساحت كل منهاي مساحت درياچه ها و رودخانه ها)، كانادا در رتبه چهارم قرار مي گيرد. مساحت چين برابر 9,326,410كيلومتر مربع/3,600,950 مايل مربع و ايالات متحده برابر 9,161,923 كيلومتر مربع/3,537,438 مايل مربع مي باشد. شمالي ترين نقطه مسكون كانادا (و جهان) پايگاه نيروهاي كانادايي (CFS) آلرت (درست در شمال آلرت، نانوات) واقع در شمالي ترين نقطه جزيره السمر – عرض جغرافيايي 82.5 درجه شمالي – تنها در فاصله 834 كيلومتري (518 مايلي) قطب شمال مي باشد.
قطب شمال مغناطيسي در ناحيه قطبي مورد ادعاي كانادا واقع است؛ با اينحال تحقيقات اخير نشانگر حركت آن به سوي سيبري مي باشد.
جغرافياي فيزيكي
يك تصوير مركب ماهواره اي از كانادا. جنگل هاي شمالي بر كل كشور، شامل قطب شمال و كوه هاي كرانه اي و كوه هاي سنت الياس مستولي مي باشند. مرغزارهاي نسبتا مسطح كشاروزي را تسهيل مي نمايد. درياچه هاي بزرگ، رودخانه سنت لورنس (در جنوب شرقي) زمين هاي كم ارتفاعي را كه ميزبان اكثر جمعيت كاناداست، تغذيه مي كنند
كانادا مساحتي برابر 9,984,670 كيلومتر مربع (3,855,103 مايل مربع) و مجموعه كاملي از منطقه هاي آب و هوايي جغرافيايي مختلفي را در بر مي گيرد. هشت منطقه اصلي از اين لحاظ وجود دارد. كانادا در عين حال در بر گيرنده نواحي دريايي وسيعي، با طويل ترين خط ساحلي جهان به طول 202,080 كيلومتر (125,570 مايل) مي باشد. جغرافياي فيزيكي كانادا در محدوده وسيعي متغيير است. جنگل هاي شمالي بر سراسر كشور مستولي است، يخ در قسمت هاي شمالي مناطق قطبي و امتداد رشته كوه هاي راكي غالب مي باشد، و مرغزارهاي كانادايي نسبتا مسطح در جنوب غربي، كشاورزي حاصلخيز را تسهيل مي نمايد. درياچه هاي بزرگ، رودخانه سنت لورنس (در جنوب شرقي) زمين هاي كم ارتفاعي را كه ميزبان اكثر جمعيت كاناداست، تغذيه مي كنند.
رشته كوه هاي آپالاچيان
رشته كوه هاي آپالاچيان، از جرجيا در ايالات متحده جنوبي، در ميان شبه جزيره گسپه و ايالت هاي آتلانتيكي امتداد يافته، تشكيل تپه هاي در هم پيچيده دندانه دار شده توسط دره رودخانه ها را مي دهد. اين رشته كوه از ميان قسمت هايي از كبك جنوبي نيز عبور مي كند. كوه هاي آپالاچيان (به ويژه كوه هاي نوتردام و رشته طويل) رشته اي قديمي و فرسوده از كوه ها با سن تقريبي 380 ميليون سال مي باشد. كوه هاي شايان ذكر در آپالاچيان عبارتند از مونت ژاك-كغتيه (كبك، 1,268 متر/4,160 فوت) و مونت كارلتون (نيوبرانزويك، 817 متر/2,680 فوت). قسمت هايي از آپالاچيان منزلگاه گونه هاي غني گياهي و جانوري بومي بوده و فرض بر اين است كه در طي آخرين دوره عصر يخبندان، جزو مناطق خارج از يخ بوده است.
زمين هاي كم ارتفاع درياچه هاي بزرگ و سنت لورنس
تصوير درياچه هاي بزرگ از فضا
قسمت هاي جنوبي كبك و انتاريو، در بخش درياچه هاي بزرگ (كه سمت كانادايي آنها به طور كامل در انتاريو واقع شده) و حوزه سنت لورنس (كه اغلب زمين هاي كم ارتفاع سنت لورنس ناميده ميشود)، يكي ديگر از جلگه هاي رسوبي غني ويژه مي باشد. پيش از مهاجرت و گسترش سنگين شهرنشيني در قرن بيستم، اين جنگل هاي كم ارتفاع شرقي درياچه هاي بزرگ، موطن جنگل هاي مركب بزرگ بوده كه اكثرا منطقه مسطح زمين بين رشته كوه هاي آپالاچيان و زره كانادايي را در بر مي گرفته اند. اكثر قسمت هاي اين جنگل در خلال عمليات كشاورزي و واقعه نگاري قطع شده اند، ولي قسمت اعظم آنچه باقي مانده، به شدت محافظت مي گردد. در اين قسمت از كانادا، خليج سنت لورنس يكي از بزرگترين دهانه هاي رودخانه در جهان مي باشد (جنگل هاي زمين هاي كم ارتفاع خليج سنت لورنس را ملاحظه نماييد).
ضمن اينكه عوارض اين زمين هاي كم ارتفاع بطور اخص مسطح و هموار است، گروهي از سنگ هاي باتوليت كه به نام تپه هاي مونترجين شناخته مي شوند در اطراف يك خط عمدتا هموار در طول منطقه گسترده شده اند. شايان ذكرترين آنها عبارتند از مونت رويال و مونت سنت-هيلير مونترئال. اين تپه ها از لحاظ دارا بودن منابع معدني بسيار غني اشتهار دارند.
زره كانادايي
قسمت شمال شرقي آلبرتا، قسمتهاي شمالي ساسكاچوان، مانيتوبا، انتاريو، و كبك، همچنين قسمت اعظم لبرادور، قسمت هاي اصلي استان نيوفاندلند و لبرادور، بر روي يك زيره وسيع سنگي قرار دارند كه به نام زره كانادايي شناخته مي شود. زره، عمدتا شامل زمينه تپه ماهور هاي فرسوده، و در بر گيرنده درياچه هاي فراوان و رودخانه هاي مهم مي باشد كه به ويژه در كبك و انتاريوي شمالي براي توليد نيروي برقآبي مورد استفاده قرار مي گيرند. زره همچنين منطقه اي از آبگيرها، خليج هادسون را در بر مي گيرد. برخي نواحي ويژه از زره، مشتمل بر كوه هاي تورنگت و لورنتين، به نام رشته كوه ها شناخته مي شود.
گرچه كشاورزي در حد تامين معاش و مزارع كوچك محصولات لبني در بسياري از دره هاي رودها و اطراف درياچه هاي متعدد، به ويژه در قسمت هاي جنوبي صورت مي پذيرد، زره نمي تواند پشتيبان كشاورزي پرقدرت باشد. جنگل هاي شمالي به همراه مخلوطي از درختان ميوه مخروطي بيشتر مناطق زره را پوشش مي دهند كه در نواحي همچون منطقه جنگل هاي زره كانادايي مركزي كه بيشتر انتاريوي شمالي را در بر مي گيرد، تشكيل منابع ارزشمندي از چوب مي دهند. منطقه به دارا بودن ذخاير معدني فراوان مشهور مي باشد. رزه كانادايي به داشتن ذخاير عظيم مواد معدني همچون زمرد سبز، الماس و مس اشتهار دارد. رزه كانادايي، منزلگاه مواد معدني نيز ناميده مي گردد.
جلگه هاي داخلي كانادا
مرغزارهاي كانادايي بخشي از جلگه هاي رسوبي پهناوري هستند كه بيشتر قسمت هاي آلبرتا، ساسكاچوان جنوبي، و مانيتوباي جنوب غربي، به همراه بيشتر قسمت هاي ناحيه محصور بين رشته كوه هاي راكي و درياچه هاي گريت اسليو و گريت بر در نواحي شمال غرب را در بر مي گيرد. جلگه ها عموما نواحي وسيعي (بيشتر مسطح) از زمين هاي قابل زراعتي را توصيف مي كند كه عمليات كشت و زرع سنگين غلات را در قسمت هاي جنوبي استان ها تاب مي آورند. علي رغم اين موضوع، بعضي از نواحي همچون تپه هاي سايپرس (سرو) و سنگلاخ هاي آلبرتا كاملا پوشيده از تپه و ماهور بوده و استان هاي مرغزار (آلبرتا، ساسكاچوان و مانيتوبا) شامل مناطق وسيع جنگلي همانند جنگل هاي كانادايي ميان قاره اي مي باشند.
ناحيه مياندوكوهي غربي
آب و هواي ونكوور به قدر كافي براي ايجاد امكان رشد گونه هاي متعدد درختان نخل معتدل مي باشد.
ناحيه مياندوكوهي كانادا، كه به ناحيه مياندوكوهي آمريكا متصل مي باشد، از رشته كوه هاي راكي در شرق تا اقيانوس آرام كشيده مي شود. كوه هاي راكي كانادايي قسمتي از يك تقسيم قاره اي عمده مي باشد كه بطور شمالي و جنوبي در ميان آمريكاي شمالي غربي و آمريكاي جنوبي غربي امتداد دارد. سرچشمه رودخانه هاي كلمبيا و فريزر در كوه هاي راكي كانادايي قرار دارد و به ترتيب دومين و سومين رودهاي بزرگي هستند كه به سواحل غربي آمريكاي شمالي مي ريزند.
بلافاصله در غرب كوه ها يك فلات بزرگ داخلي قرار دارد كه منطقه هاي چيلكتون و كاريبو در بريتيش كلمبياي مركزي (فلات فريزر) و فلات نچاكو در قسمت شمالي تر را در بر مي گيرد. دره رودخانه پيس در بريتيش كلمبياي شمال شرقي گرچه قسمتي از مرغزارها است، شمالي ترين منطقه كشاورزي كانادا مي باشد. آب و هواي خشك و معتدل دره اوكاناگان در جنوب مركزي بريتيش كلمبيا شرايط ايده آلي براي پرورش ميوه و صنعت شراب سازي شكوفايي ايجاد كرده است. مابين فلات و ساحل، رشته كوه هاي دومي قرار دارد، كوه هاي كوست. كوه هاي كوست داراي تعدادي از بزرگ ترين يخچال هاي عرض جغرفيايي معتدل در جهان مي باشد.
در ساحل جنوبي بريتيش كلمبيا، جزيره ونكوور توسط تنگه هاي به هم پيوسته جوان دو فوكا، جورجيا و جانستون از خاك اصلي جدا شده است. اين تنگه ها شامل تعداد زيادي جزيره، جزاير گلف (خليج) بطور قابل ذكر مي باشند. در شمال، نزديك مرز آلاسكا، هيدا گوايي در آنسوي تنگه هكيت از منطقه بلا كولا قرار گرفته است. بجز مناطق فلات داخلي و دره رودخانه ها، قسمت اعظم بريتيش كلمبيا پوشيده از درختان ميوه مخروطي است. تنها جنگل هاي باراني معتدل در كانادا در امتداد ساحل اقيانوس آرام در كوه هاي كوست، در جزيره ونكوور، و هيداگوايي يافت مي شوند.
آتشفشان ها
كاناداي غربي داراي آتشفشان هاي زيادي است و قسمتي از سيستم آتشفشاني يافت شده در سرحدات اقيانوس آرام است كه حلقه آتش پسيفيك ناميده مي گردد. بيش از 200 مركز آتشفشاني جوان وجود دارد كه از رشته كوه هاي كسكيد تا ناحيه يوكون كشيده شده اند. اين مراكز در پنج كمربند آتشفشاني بر اساس انواع مختلف آتشفشان و ساختار زمين دسته بندي شده اند. استان آتشفشاني مياندوكوهي شمالي حاصل گسلي شدن، شكست، ترك، و تعامل بين صفحه پسيفيك و صفحه آمريكاي شمالي است. كمربند آتشفشاني گاريبالدي از انكسار صفحه جوان دو فوكا تحت فشار صفحه آمريكاي شمالي پديد آمده. كمربند آتشفشاني آناهيم در نتيجه لغزش صفحه آمريكاي شمالي به سمت غرب بر روي نقطه داغ آناهيم ايجاد شده. عقيده بر اين است كه گروه چيلكوتين در نتيجه امتداد قوس پشت در عقب منطقه انكساري كسكيديا به وجود آمده. حوزه آتشفشاني رانگل در نتيجه انكسار صفحه پسيفيك تحت فشار صفحه آمريكار شمالي در شرقي ترين نقطه گودال آلئوتيان پديدار شده.
پديده آتشفشاني در زره كانادايي هم رخ داده است. اين منطقه در بر گيرنده بيش زا 150 كمربند آتشفشاني است (امروزه تغيير شكل داده و به صورت جلگه هاي نزديك به مسطح فرسايش يافته اند) كه از 600 ميليون الي 2.8 ميليارد سال قدمت دارند. بسياري از ذخاير كاني عمده كانادا مربوط به آتشفشان هاي پري كامبرين مي باشند. در نواحي شمال غرب گدازه هاي زير آبي وجود دارند كه در حدود 2.6 ميليارد سال قدمت داشته و در كمربند آتشفشاني رودخانه كامرون ذخيره شده اند. گدازه هاي زير آبي در صخره ها با عمر بالاي 2 ميليارد سال در زره كانادايي حاكي از وجود آتشفشان هاي اقيانوسي عظيم در مراحل اوليه شكل گيري پوسته زمين مي باشد. آتشفشان هاي باستاني نقش مهمي در تخمين ذخيره مواد معدني كانادا بازي مي كنند. بسياري از كمربند هاي آتشفشاني حاوي ذخاير كاني هستند كه مربوط به پديده آتشفشاني مي باشند.
منطقه قطبي كانادا
در حاليكه قسمت اعظم منطقه قطبي كانادا در سمت شمال خط درختي از يخچال هاي دائمي ظاهرا پايان ناپذير و توندرا تشكيل شده، در بر گيرنده مناطق زمين شناسي از انواع مختلف مي باشد: ناحيه مياندوكوهي قطبي (با رشته كوه بريتيش امپاير و رشته كوه ايالات متحده در جزيره السمر) در بر گيرنده شمالي ترين سيستم كوهستاني در جهان است. زمين هاي كم ارتفاع قطبي و زمين هاي كم ارتفاع خليج هادسون قسمت مهمي از منطقه جغرافيايي را تشكيل مي دهند كه اغلب از آن به عنوان زره كانادايي (در مقابل لفظ صرف ناحيه زمين شناسي) ياد مي شود. زمين در منطقه قطبي اكثرا از يخچال هاي دائمي تشكيل شده كه اين امر سبب دشواري و اغلب خطرناكي ساخت و ساز، و حقيقتا باعث امكان ناپذير شدن كشاورزي مي گردد.
اگر منطقه قطبي را به عنوان تمام آنچه در شمال خط درختي موجود است تعريف كنيم، اين منطقه بيشترقسمت هاي نانوات و شمالي ترين قسمت هاي نواحي شمال غربي، يوكون، مانيتوبا، انتاريو، كبك، و لبرادور را پوشش مي دهد.
آب نگاري
حوزه هاي آبي كانادا
كانادا دارنده ذخاير عظيم آب مي باشد: رودخانه هاي آن نزديك به 9% از آب تجديد پذير جهان را منتقل مي نمايند، اين كشور در بر گيرنده يك چهارم تالاب هاي جهان بوده و داراي رتبه سوم در ميزان يخچال هاي طبيعي (بعد از قطب جنوب و گرينلند) مي باشد. به دليل يخبندان هاي شديد، كانادا ميزبان بيش از دو ميليون درياچه است: بيش از 31,000 درياچه از درياچه هايي كه بطور كامل در كانادا قرار دارند، مابين 3 الي 100 كيلومتر مربع (1.2 الي 38.6 مايل مربع) وسعت دارند، اين در حالي است كه 563 درياچه وسيع تر از 100 كيلومتر مربع (38.6 مايل مربع مي باشند).
رودخانه ها
بزرگ ترين دو رودخانه كانادا عبارتند از سنت لورنس، كه از درياچه هاي بزرگ آبگيري كرده و به داخل خليج سنت لورنس جاري مي باشد، و مكنزي، كه به داخل اقيانوس منجمد شمالي ريخته و از بخش اعظمي از كاناداي شمال غربي آبگيري مي نمايد. در حالي كه سنت لورنس از لحاظ حجم آب تخليه شده در دهانه آن، بزرگ ترين رود كانادا مي باشد، مكنزي طويل ترين رود كانادا است. طول رودخانه مكنزي از راه انشعاب آن، رودخانه پيس و با راه يابي به سرچشمه آن در رودخانه فينلي بريتيش كلمبيا، 4,241 كيلومتر (2,635 مايل) بوده و يكي از طويل ترين رودخانه هاي جهان مي باشد. سنت لورنس و مكنزي، از لحاظ حجم تخليه آب، به ترتيب دومين و سومين رود بزرگ آمريكاي شمالي مي باشند.
آبخيزها
آبخيز آتلانتيك آب كليه استان هاي آتلانتيك (قسمتهايي از سرحدات كبك-لبرادور بر تقسيم بندي قاره اي آتلانتيك تثبيت شده اند)، كه شامل بيشتر قسمت هاي مسكون كبك و بخش هاي بزرگي از انتاريو مي باشد، را جمع آوري مي نمايند. اين آب ها عمدتا توسط رودخانه مهم اقتصادي سنت لورنس و انشعابات آن، كه از ميان آنها رودخانه هاي ساگوناري، مانيكوگان و اتاوا شايان ذكرند، جمع آوري مي گردند. آب درياچه هاي بزرگ و درياچه نيپيگون نيز رودخانه سنت لورنس را تغذيه مي كند. رودخانه چورچيل و رودخانه سنت جان عناصر مهم ديگري از آبخيز آتلانتيك در كانادا هستند.
آبخيز خليج هادسون آب هاي بيش از يك سوم كانادا را جمع آوري مي نمايد. اين آبخيز مانيتوبا، انتاريوي شمالي و كبك، بيشتر نواحي ساسكاچوان، آلبرتاي جنوبي، نانوات جنوب غربي و نيمه جنوبي جزيره بافين را تحت پوشش دارد. اين آبخيز مهمترين عامل در مبارزه با خشكسالي در مرغزارها و توليد نيروي برقآبي، به ويژه در مانيتوبا، انتاريوي شمالي و كبك مي باشد. عناصر مهم اين آبخيز شامل درياچه ويني پگ، رودخانه نلسون، رودخانه هاي ساسكاچوان شمالي و ساسكاچوان جنوبي، رودخانه اسيني بوان، و درياچه نتيلينگ در جزيره بافين مي باشند. درياچه وولاستون بر روي مرز مابين آبخيزهاي خليج هادسون و اقيانوس منجمد شمالي واقع شده و به هر دو آب رساني مي كند.
تقسم قاره اي كوه هاي راكي، آبخيز پسيفيك در بريتيش كلمبيا و يوكون را از آبخيزهاي قطبي شمال و خليج هادسون جدا مي كند. اين آبخيز نواحي مهم كشاورزي بريتيش كلمبياي داخلي (همچون دره هاي اوكاناگان و كوتناي) را آبياري كرده و براي توليد نيروي برقآبي مورد استفاده قرار مي گيرد. عناصر عمده اين آبخيز عبارتند از رودخانه هاي يوكون، كلمبيا و فريزر.
آب هاي قسمت هاي شمالي آلبرتا، مانيتوبا و بريتيش كلمبيا، بيشتر قسمت هاي نواحي شمال غرب و نانوات، و قسمت هايي از يوكون توسط آبخيز قطبي شمال جمع آوري مي شوند. اين آبخيز به استثناي رودخانه مكنزي، طويل ترين رود كانادا، بطور اندك براي توليد نيروي برقآبي مورد استفاده قرار گرفته. رودخانه هاي پيس، آثاباسكا و ليارد، به همراه درياچه هاي گريت بر و گريت اسليو (به ترتيب اولين و دومين بزرگترين درياچه هايي كه تماما در كانادا واقع شده اند) عناصر عمده آبخيز قطبي شمال مي باشند. هر يك از اين عناصر، نهايتا به رودخانه مكنزي، كه بدين سان آب قسمت اعظم آبخيز قطبي شمال را جمع آوري مي نمايد مي پيوندند.
آب هاي جنوبي ترين قسمت آلبرتا از طريق رودخانه ميلك و انشعابات آن به داخل خليج مكزيكو هدايت مي گردد. رودخانه ميلك از كوه هاي راكي منطقه مونتانا سرچشمه گرفته، سپس به داخل آلبرتا سرازير مي گردد، آنگاه به داخل ايالات متحده، جايي كه به رودخانه ميسوري آب رساني مي كند، باز مي گردد. آب هاي قسمت كوچكي از ساسكاچوان جنوب غربي توسط بتل كريك، كه به داخل رودخانه ميلك ميريزد، جمع آوري مي گردد.
مشاهده قسمت دوم
نقل از ویکیپدیا
در جستجوي پرنده كوچك خوشبختي، با كوله باري از خاطرات تلخ و شيرين، مرز دشوار دلبستگي ها پيش رو، بسوي ناشناخته هاي دور، آنجا كه سرنوشت با فراز و نشيب اسرارآميزش ما را فرا مي خواند، رهسپاريم.